شهر من میبد

باب پنجم - اساتید قاضی میرحسین میبدی

مطالب تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار گویای آن است که مؤلف آن از معتقدان به مذهب تسنن و نسبتا متعصب است; زیرا هرچند بخشی از فضائل حضرت علی(ع) وحضرت فاطمه(س) و بعضی دیگر از امامان معصوم علیهم‏السلام را ذکر کرده و گاه از آنان با تمجید یاد نموده است، ولی در موارد بسیاری از این کتاب، اهل سنت و جماعت را ستوده است

از مطالعه کشف الاسرار به دست می‏آید که میبدی از پیروان مکتب شافعی است; زیرا هرچند به این مطلب تصریح نکرده است و در بعضی از موارد دیدگاه مالک واحمد و ابوحنیفه را نیز نقل می‏کند، ولی در موارد بسیار، بلکه در همه جا، آرای شافعی را در مسائل فقهی نقل نموده و گاهی بر آن دلیل هم آورده است و در بعضی موارد، قیاس را که مبنای فقهی‏ابوحنیفه است، مردود می‏شمارد.

مواردی که دیدگاه شافعی را نقل کرده یا بر آن دلیل آورده، بسیار است از مطالعه این موارد علاوه بر مکتب فقهی او میزان دانش فقهی وی نیز معلوم می‏شود.

میبدی در آغاز تفسیر کشف الاسرار، پس از بیان این که در این کتاب در هر مجلس سه نوبت‏سخن خواهد گفت، وبت‏سوم را نوبت‏بیان رموز عارفان و اشارات صوفیان و لطائف مذکران معرفی نموده است و در نوبتهای سوم این تفسیر، از صوفیان و عارفانی چون سری سقطی، بویزید بسطامی، بوبکر شبلی، جنید بغدادی، ذوالنون مصری، حسن بصری، ابوبکر واسطی، بشر حافی، حسین بن منصور حلاج، بوبکر قحطبی، سفیان ثوری، ابوالقاسم گرگانی، معروف کرخی، رابعه عدویه و بویژه خواجه عبدالله انصاری با تجلیل و احترام یاد نموده، حکایتها از آنان آورده، و مناجاتها و سخنها از آنان نقل کرده است.

آیت‌الله حائری در اواخر زمستان ۱۳۰۰ هجری ش. (۲۲ رجب ۱۳۴۰ ق.) با فرزند بزرگش حاج شیخ مرتضی حائری به همراه آیت‌الله محمدتقی خوانساری به قصد اجابت دعوت گروهی از مردم، از اراک به سمت قم حرکت کردند و در میان انبوه جمعیت استقبال کننده وارد شهر قم شدند.

اوایل بهار ۱۳۰۱ خورشیدی پس از دو ماه اقامت آیت‌الله حائری در شهر قم، در منزل آیت‌الله پایین شهری ، جلسه‎ای از طرف علما، بازاریان و کسبه تهران تشکیل شد که فقهای قم چون آیت‌الله بافقی، آیت‌الله کبیر و آیت‌الله فیض در آن شرکت داشتند. در این جلسه علما قبول این امر مهم را به آیت‌الله حائری اصرار کردند و نیز بسیاری از بازاریان و کسبه در تأمین مالی دانشگاه دینی اعلام آمادگی نمودند. آیت‌الله حائری ابتدا بر این عقیده بود که بزرگان قم خود این کار را انجام دهند. امّا چون اصرار بی حد علما را مشاهده کرد و تکلیف را بر عهده خود ثابت دید این نکته را بیان فرمود:

استخاره خواهیم کرد آیا صلاح است در قم مانده، به فضلا و محصلین دانشگاه دینی اراک که انتظار بازگشت مرا دارند، بنویسم به قم بیایند یا نه؟

وی صبح روز بعد، پس از آنکه نماز صبح را به پایان رساند در حرم حضرت معصومه به دعا و نیایش ایستاد و به قرآن روی آورد. شایع شده که آیت‌الله حائری به قرآن استخاره ‎کرد و آیه‎ مناسب حالش «... وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ» خط مشی آینده او را ترسیم نمود و آیت‌الله حائری را مصمّم ساخت دانشگاه دینی قم را سامان داده، شاگردان خود را از اراک به این شهر فرا خواند. با اقامت گزیدن آیه‌الله حائری در قم بنیان حوزه علمیه قم نیز نهاده شد و بتدریج رشد کرد و در ردیف بزرگترین دانشگاه‌های دینی جهان تشیع در آمد.

اساسی‎ترین گام آیت‌الله حائری پس از تأسیس حوزه قم تعمیر مدارس دینی و تغییر روش آموزشی بود. توجه دادن محصلان علوم دینی به ژرف نگری در درس و بحث علمی و گزینش هیأت ممتحنه برای گرفتن امتحان از دروس حوزوی بود.

روحیات آیت‌الله حائری

ایشان در مقابل حوادث و مسائل سیاسی در اوایل روی کار آمدن رضا شاه پهلوی و ماجرای کشف حجاب همواره صبر و بردباری را پیشه خود ساخت و برای حراست از حوزه نوپای قم تلاش بسیاری نمود و همواره می‎فرمود: «من حفظ حوزه را اهم می‎دانم.» آیت‌الله حائری در ماجرای کشف حجاب بارها با رضا شاه برخورد و ستیز نمود. معروف است که پس از ماجرای کشف حجاب و کشتار مسجد گوهرشاد ایشان هیچ گاه حال و روز خوشی نداشت و این اندوه را تا پایان عمر در دل داشت.

فرزندان آیت‌الله حائری

·                     آیت‌الله دکتر مهدی حایری یزدی

·                     آیت‌الله شیخ مرتضی حایری یزدی

·                     ؟

وفات آیت الله حائری

آیت‌الله حائری در ۸۱ سالگی، در ۱۷ ذیقعده ۱۳۵۵ هجری ق (۱۳۱۵ هجری ش) درگذشت و در جوار آرامگاه حضرت معصومه به خاک سپرده شد.   روحش شاد و یادش گرامی باد.

شیخ عبدالکریم حائری مهرجردی از مجتهدان و مراجع تقلید شیعه و بنیان‌گذار حوزه علمیه قم بود. او از سال ۱۳۰۱ تا سال ۱۳۱۵ ریاست تامّه و مرجعیت کامل شیعه را داشت.

زندگی

شیخ عبدالکریم حائری در سال ۱۲۳۱ هجری خورشیدی در روستای مهرجرد(میبد) ‌یزد بدنیا آمد. پدرش محمد جعفر نام داشت.

در شش سالگی یکی از بستگانش معروف به میر ابوجعفر که آخوند بود به مهرگرد آمد و تحصیل عبدالکریم را عهده دار شد و با رضایت پدر و مادرش، او را به اردکان برد و به مکتب سپرد. عبدالکریم روزها در درس استادان حاضر می‎شد و شبها در خانه میر ابوجعفر به سر می‎برد و گاهی در شبهای جمعه به منظور دیدار با پدر و مادر راه مهرگرد را پیش می‎گرفت. با درگذشت پدر مدتّی از تحصیل باز ماند امّا بعد از چندی به حوزه علمیه یزد رفت و در مدرسه محمدتقی خان سکنی گزید و به تحصیل علوم اسلامی پرداخت.

عراق

در ۱۸ سالگی به همراه مادرش با کاروان زیارتی به عراق رفت. چند سالی در کربلا در محضر آیت‌الله فاضل اردکانی بود و پس از آن با راهنمایی استادش به سامرّا و به محضر میرزای شیرازی رفت.

میرزای شیرازی مرجع زمان و سرپرست حوزه علمیه‌ سامرّا بود. وی از آنجا که به آیت‌الله اردکانی احترام زیادی می‎گذاشت شیخ عبدالکریم را مورد توجه قرار داد. می‎گویند وقتی نامه فاضل اردکانی را خواند به شیخ عبدالکریم گفت: «من به شما اخلاص پیدا کردم»، و او را در منزل خود جای داد. حائری پس از اینکه به اجتهاد رسید از این دروان به نیکی یاد کرده و از خاطرات خانه میرزا این گونه می‌گوید:

سرداب خانه میرزا هم محل مطالعه‎ام بود و هم محل استراحتم و در ماه رمضان سحری را نیز در آنجا می‎خوردم امّا برای افطار به خانه میرزا باز نمی‎گشتم، بلکه به علت گرمای طاقت فرسای هوا، به سوی فرات رفته،‌ آب مفصلی می‎خوردم و شنا می‎کردم.

شیخ عبدالکریم دوازده سال در سامرّا به تحصیل پرداخت و در این مدت از درس‌های فقیهانی چون آیت‌الله سید محمد فشارکی و آیت‌الله نوری سود برد.

شیخ عبدالکریم پس از رحلت میرزای شیرازی به نجف و پس از مدت کوتاهی از آنجا به کربلا رفت. اینجا بود که او لقب حائری را برای خود برگزید. (حائر در لغت به گودالی گفته می‎شود که در آنجا آب جمع می‎شود. زمین کربلا را حائر می‎خوانند.)

آیت‌الله حائری در این مدّت دو درس عمده خارج اصول و فقه آموزش می داد و باقی اوقاتش را در اختیار طلاب قرار داد و علاوه بر اینها، چون آیت‌الله میرزا محمدتقی شیرازی مرجع تقلید شیعه احتیاطات خود را به ایشان ارجاع داده بود، پاسخگویی به مسائل دینی مردم را نیز بر عهده گرفت.

حائری در ۱۲۹۳ خورشیدی هنگامی که دامنه آشوب‌های ضد انگلیس در بین‌النهرین به شهر کربلا نیز کشیده شده به دعوت مردم سلطان آباد (اراک بعدی) به ایران بازگشت و تا سال ۱۳۰۱ خورشیدی که به قم رفت در حوزه علمیه اراک بود. آیت‌الله حائری به مدّت هشت سال در این حوزه تدریس کرد و در کنار مسؤولیت مرجعیت از پرورش استعدادهای طلاب جوان نیز غافل نبود.              پایان  قسمت اول

پیش از آنکه اجزای پراکنده تفسیر کشف الاسرار توسط آقای حکمت، جمع‏آوری و به صورت یک دوره کامل ده‏جلدی عرضه گردد، درباره مؤلف این تفسیر، ابهامهایی وجود داشت. آقای محیط طباطبایی، در مورد قسمتی از این تفسیر که در کتابخانه‏اش بوده، می‏گوید: «نشانی از نویسنده و نام کتاب در دست نبود، تا آنکه ضمن جستجو در فهرست کتابخانه آستان رضوی، به قسمت دیگری از این تفسیر به نام تفسیر خواجه عبدالله انصاری برخوردم، و در مشهد ضمن تفتیش نسخ تفسیر فارسی قدیمی، با قسمت دیگری از این تفسیر آشنا شدم که مربوط به اول کتاب و مشتمل بر مقدمه و نام کتاب دیگری از این تفسیر و سال تالیف آن بود. ولی چون حاجی خلیفه در کشف الظنون، تفسیری فارسی به همین نام را به سعد الدین تفتازانی نسبت داده، نویسنده فهرست کتابخانه آستان‏قدس،نام‏مؤلف‏این‏تفسیر را که در مقدمه آن صریحا کشف‏الاسراروعدة‏الابرار،خوانده‏شده، سعدالدین مسعود بن عمر تفتازانی متوفای 791 هجری، نوشته است‏».

مرحوم معین هم در مقاله‏ای، آن را با نام تفسیر فارسی انصاری معرفی کرده است; و محمد سرور مولایی در مقدمه طبقات الصوفیه، در سه نوبت، تفسیر کشف‏الاسرار را به خواجه نسبت داده و بعد می‏گوید:

«ممکن است تنظیم کتاب به صورتی که اکنون در دست است، تلاش مرید و شاگرد او، ابوالفضل رشید الدین میبدی باشد» و آقای عبدالحی حبیبی نیز در مقدمه‏ای که برای طبقات الصوفیه نگاشته است، کشف الاسرار را از تالیفات خواجه به شمار آورده است. در پاورقی تفسیر مواهب علیه نیز یک جا به مناسبت ذکر عبارتی از تفسیر کشف الاسرار آمده است: «این کشف الاسرار از سعدالدین مسعود بن عمر تفتازانی است‏»; و در جای دیگر، تفسیر کشف‏الاسرار را به خواجه عبدالله انصاری نسبت داده است. در فهرست کتب خطی آستان قدس رضوی (1304) ذیل حرف «تاء» چنین آمده است: «تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار، اثر تفتازانی است و کشف الظنون، آن را اشتباها به رشیدالدین میبدی نسبت داده است.» در قسمت مخزن کتب خطی کتابخانه مذکور، دو نسخه از این تفسیر وجود دارد، در صفحه اول یکی از آنها که کتاب خطی نسبتا قطوری است، چنین نوشته است:

اسم کتاب: کشف‏الاسرار وعدة‏الابرار فارسی از آیه اول بقره تا 192 آن - اثر: میبدی، تالیف: سعدالدین تفتازانی و در صفحه اول دیگری چنین آمده است:

اسم کتاب: کشف الاسرار وعدة الابرار فارسی، اثر: خواجه عبدالله انصاری، تالیف: میبدی .

ولی پس از جمع‏آوری و چاپ اجزای آن، دیگر آن ابهامها برطرف شده و اکنون این تفسیر از تالیفات ابوالفضل رشیدالدین میبدی شناخته شده است.

لیکن مقتضای تحقیق آن است که در مورد دلیل این استناد دقت‏شود، چرا با اینکه این تفسیر به تفسیر خواجه عبدالله انصاری معروف است، از تالیفات او به شمار نمی‏آید; و چرا با اینکه حاجی خلیفه در کتاب «کشف الظنون‏» تفسیری را به همین نام به سعدالدین تفتازانی نسبت داده، این تفسیر از تالیفات او نباشد؟ برای اثبات اینکه مؤلف این کتاب شخصی غیر از تفتازانی و خواجه انصاری است، سه دلیل می‏توان ذکر کرد:

1 - مؤلف همه جا در نوبت ثالثه با عنوان پیر طریقت‏یا شیخ الاسلام انصاری و گاهی هم با قید رحمت‏بر او باد، از خواجه یاد می‏کند و این خود دلیل آن است که این تفسیر پس از او نوشته شده و مؤلف آن، غیر از خواجه است.

2 - از دو مورد در این کتاب، استفاده می‏شود که در قرن ششم نوشته شده و در دیباچه کتاب نیز تصریح شده است که آغاز تالیف کتاب 520 هجری قمری بوده است. از سوی دیگر خواجه عبدالله انصاری در سال 481 وفات کرده است و تفتازانی نیز متوفای 791 هجری است. بنابراین، نمی‏توان این کتاب را از تالیفات تفتازانی یا خواجه عبدالله انصاری دانست.

3 - مؤلف تفسیر در دیباچه، صریحا می‏نویسد: «من کتاب شیخ الاسلام عبدالله بن محمد انصاری را در تفسیر قرآن مطالعه نمودم و چون در غایت ایجاز بود، تصمیم گرفتم که بال سخن را در آن باز نموده، عنان زبان را در شرح آن رها سازم‏». این عبارت به خوبی نشان می‏دهد که این تفسیر، شرح بر تفسیر خواجه است نه خود آن. البته این تفسیر شرح متن کتاب خواجه نیست، بلکه مطالب خواجه همان نکته‏هایی است که در نوبت ثالثه با عنوان پیر طریقت، شیخ‏الاسلام انصاری و امثال آن، نقل می‏شود و چه بسا علت نسبت این کتاب به خواجه هم ناشی از سوء برداشت از همین عبارت دیباچه باشد.

میبدی در آینه کشف الاسرار

یکی از بهترین راههای شناسایی مؤلف تفسیر کشف الاسرار خود تفسیر اوست و ما پس از ذکر مقدمه جویای شناسایی میبدی از طریق تفسیر او می‏شویم.

الف) دوران زندگی او

هرچند زمان تولد و وفات او را نمی‏توان از این تفسیر به دست آورد، ولی دیباچه و قسمتی از مندرجات آن گویای این است که میبدی در قرن ششم هجری می‏زیسته است و این تفسیر را از سال 520 به بعد به رشته تحریر در آورده است. ایشان در دیباچه می‏گوید: «وشرعت‏بعون الله فی تحریر ما هممت فی اوائل سنة عشرین و خمسماة وترجمت الکتاب بکشف الاسرار و عدة الابرار».

در ذیل آیه کریمه «واذ واعدنا موسی اربعین لیلة‏» نوشته است: «موسی از امت‏خویش چهل روز بیرون شد، امت وی گوساله پرست‏شدند و اینک امت محمد(ص) پانصد و اند سال گذشت تا مصطفی(ع) از میان ایشان بیرون شده، و دین و شریعت او هر روزه تازه‏تر و مؤمنان بر راه راست و سنت او هر روز پاینده‏تر بنگر. پس از پانصد سال رکن دولت‏شرع او عامر، عود ناضر، شاخ مثمر، شرف مستعلی، حکم مستولی‏».

در ذیل آیه کریمه «...والربانیون والاحبار بما استحفظوا من کتاب الله...» در نوبت ثالثه می‏نویسد: لاجرم پانصد سال گذشت تا این قرآن در زمین، میان خلق است‏با چندان خصمان دین که در هر عصری بودند، هرگز کس زهره آن را نداشت و قوت نیافت و راه نبرد به حرفی از آن بگردانیدن یا به وجهی تغییر و تبدیل در آن آوردن‏».

در بیان رموز و اشارات «حم عسق‏» می‏گوید: «هر حرفی از این حروف، اشارت به علو مرتبت و کمال کرامت مصطفی است -صلوات‏الله و سلامه علیه- که در خزائن غیب اوست که جواهر دولت دارد، و در دست روزگار اوست که حقوق جلالت دارد. پس از پانصد و اند سال، تباشیر صبح روز دولت‏شریعت او تابنده و شمع شمایل شرف سنت او فروزنده‏».

عبارات فوق به روشنی دلالت‏بر آن دارد که کتاب در قرن ششم تالیف شده است، ولی این مطلب با زمان مطرح شده در موارد زیر سازگار نیست.

در ذیل آیه کریمه «وبالحق انزلناه وبالحق نزل‏» نوشته است: «موسی را معجزه‏ای دادم که دست دشمنان به وی رسید، مصطفی عربی(ص) را معجزه‏ای دادم که دست هیچ دشمنی هرگز به وی نرسید، ششصد و اند سال گذشت تا هزاران دشمنان ازین زندیقان و خصمان دین کوشیدند تا در قرآن طعنی زنند و نقصی آرند نتوانستند، همه رفتند و قرآن بی‏عیب و نقصان بماند، خود می‏گوید جل جلاله وتقدست اسمائه: «وبالحق انزلناه وبالحق نزل‏».

در نسخه توپ قاپوسرای در ذیل آیه کریمه «وواعدنا موسی اربعین لیلة‏» چنین آمده است: «بنگر پس از هشتصد سال رکن دولت‏شرع او عامر، عود ناضر...».

آقای محیط طباطبایی در بیان خصوصیات نسخه‏ای از این تفسیر که در کتابخانه ملی ملک وجود دارد می‏نویسد: «و در خاتمه تفسیر به آیه 172 از همان سوره (بقره) به اضافه این عبارت ختم می‏شود: «تم الربع الاول من کتاب کشف الاسرار و عدة الابرار فی تفسیر کلام الله الغفور القهار فی الثانی و العشرین من شهر ذی قعدة سنة ثلث و العشرین وثمانماة‏»

در رفع این ناسازگاری می‏توان گفت‏با توجه به تعدد و هماهنگی عباراتی که دلالت‏بر تالیف کتاب در قرن ششم داشت، باید سه عبارت دیگر را که با یکدیگر نیز ناسازگارند معلول اشتباه کاتبان و نسخه‏برداران دانست; بویژه آنکه نسخه توپ قاپوسرای با عبارت صدر آن جمله تاریخ تالیف را پانصد و اندی می‏داند ناسازگار است و عبارت سوم که زمان تالیف را قرن نهم می‏داند می‏تواند زمان نسخه‏برداری از کتاب پس از فوت میبدی را مد نظر داشته باشد.

سخن آقای دانش‏پژوه‏که حسین‏بن‏علی‏گویا (719 ه.) نسخه کتاب فصول را از روی خط میبدی نوشته است و ما در آینده آن را نقل خواهیم کرد، بر فرض ثبوت، گواه دیگری است‏بر عدم صحت عبارت نسخه توپ قاپوسرای و نسخه کتابخانه ملی ملک; زیرا این سخن حاکی از آن است که میبدی قبل از سنه 719 ه . می‏زیسته است.

ارتباط میبدی  با خواجه انصاری

عبدالحی حبیبی و محمد سرور مولایی، میبدی را از تلامیذ و معاصران خواجه عبدالله انصاری معرفی کرده‏اند و رضا انزابی‏نژاد احتمال داده است که وی محضر درس خواجه را درک کرده باشد. محمد مهدی رکنی آورده: «احتمال اینکه میبدی از معاصران و تلامیذ خواجه عبدالله انصاری باشد بعید به نظر می‏رسد، زیرا از او به عنوان شخصی در نام می‏برد و به دعاهایی چون «قدس الله روحه‏» و «رحمه الله‏» از مقتدای خود یاد می‏کند و اشاره هم به درک حضورش نمی‏نماید».

ما برای تحقیق در این مطلب به سراغ تفسیر کشف الاسرار می‏رویم تا ببنیم از آن چه استفاده می‏شود، ولی قبل از آن چند جمله‏ای در معرفی خواجه انصاری تقدیم می‏داریم:

خواجه عبدالله انصاری از رجال بزرگ بزرگ تصوف و دارای تالیفات متعددی در این موضوع است. در سال 396ه . در هرات متولد شده و پس از فراگیری حدیث وتفسیر و فقه نزد استادان شافعی در سال 417 ه . برای تکمیل معارف به نیشابور رفته و برای استفاده از خلال بغدادی به بغداد سفر نمود و پس از طی مراحل و جمع وضبط احادیث‏به زادگاه خویش برگشت و به تربیت مریدان پرداخت و با علم کلام به مخالفت‏برخاست و به تالیف کتابی بر ضد کلام همت گماشت و به این جهت‏به دستور خواجه نظام الملک از آن سامان تبعید شد. وی در شهر هرات مریدان زیادی داشت و به شیخ الاسلام شهرت یافت و سرانجام در سال 481 ه. در هشتاد و پنج‏سالگی وفات نمود.

میبدی در دیباچه تفسیر کشف الاسرار او را چنین توصیف می‏نماید: «کتاب فرید عصر و وحید دهر شیخ الاسلام ابو اسماعیل عبدالله بن محمد بن علی انصاری قدس الله روحه را در تفسیر قرآن و کشف معانی آن مطالعه کردم‏»; و در اکثر موارد از نوبت ثالثه این تفسیر، او را با عناوینی از قبیل پیر طریقت، عالم طریقت، شیخ الاسلام انصاری، پیر صوفیان، پیر بزرگ، پیر طریقت و جمال اهل طریقت، عالم طریقت و پیشوای اهل حقیقت‏شیخ‏الاسلام انصاری، الامام شیخ الاسلام عبدالله انصاری، پیر طریقت‏شیخ الاسلام انصاری عالم طریقت عبدالله انصاری، و شیخ‏الاسلام عبدالله انصاری یاد نموده و مطالبی شیوا با نثری جذاب و زیبا از او نقل شده است و در مواردی با کلمات قدس الله روحه و رحمة‏الله او را دعا نموده است.

هرچند فاصله زمانی میبدی از خواجه عبدالله انصاری در حدی نیست که امکان حضور یافتن در درس خواجه را از او منتفی نماید و دعاهایی از قبیل رحمة‏الله و قدس الله روحه نیز با اینکه شاگرد وی باشد منافاتی ندارد; زیرا ممکن است در عنفوان جوانی (مثلا از سن پانزده تا بیست و پنج‏سالگی) به درس خواجه حضور یافته و در اواخر عمر خویش (مثلا از سن شصت و چهار سالگی به بعد) به تالیف کشف الاسرار و شرح تفسیر موجز خواجه همت گماشته باشد، ولی عبارات و عناوین مزبور دلالتی ندارد بر اینکه میبدی شاگرد خواجه باشد و کلمه دیگری هم که دال بر این مطلب باشد در آن تفسیر یافت نشد. بلی، توصیف مزبور و عناوین فوق گویای آن است که خواجه در نزد میبدی از عظمت‏خاصی برخوردار بوده و نسبت‏به خواجه و نوشته‏های او ارادت و عنایت ویژه‏ای داشته و از معتقدان و مریدان او بوده است و تشابه و تقارب تامی که بین عقاید و افکار و آثار خواجه و او به چشم می‏خورد، از آثار همان اعتقاد و ارادت است. لذا آقای عبدالحی حبیبی را بر آن داشته تا بگوید نویسنده طبقات الصوفیه‏ای که به املای خواجه است همان میبدی است. از این بیان معلوم شد که هجرت وی به هرات و بلاد خراسان که مورد حدس بعضی قرار گرفته است، نیز محرز نیست; زیرا استفاده علمی از نوشته‏ها و آثار خواجه مستلزم سفر به آن بلاد نمی‏باشد.

پس استاد یا اساتید او ناشناخته‏اند و محل تحصیل و تعلم و فعالیت علمی او نیز مانند محل وفات و دفن وی نامعلوم است. تنها از اشتهار او به لقب «میبدی‏» و انتساب او به «میبد» می‏توان استفاده کرد که زادگاه او شهر میبد بوده است.

تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار تفسیر نسبتا مفصلی است‏به زبان فارسی آمیخته به عربی که تا سالهای اخیر به صورت اجزائی پراکنده با نسخه‏های گوناگون در حالت گمنامی به سر می‏برد. بنابر آنچه آقای محمد محیط طباطبایی و آقای علی اصغر حکمت اظهار کرده‏اند، قسمتهایی از آن در تهران در کتابخانه شهید مطهری ره، (سپهسالار سابق) کتابخانه ملی و کتابخانه شخصی مرحوم محیط طباطبایی بوده و قسمتهایی از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی، و دو قسمت آن در کابل و نسخه کاملی از آن در استانبول وجود داشته است.

ملاحسین کاشفی سبزواری مؤلف تفسیر مواهب علیه متوفای (910 ه) در موارد بسیاری از تفسیر خویش قسمتهای متعددی از این تفسیر را با اسم و لفظ نقل کرده است و در تفسیر روح البیان تالیف اسماعیل حقی بروسوی، متوفای (1137 ه) نیز بعضی از عبارات این تفسیر دیده می‏شود و از این نقلها معلوم می‏شود که همه یا قسمتی از این تفسیر در نزد آنان هم بوده و مورد استفاده آنان قرار گرفته است.

به هر حال این تفسیر همچنان در گمنامی به سر می‏برد، تا آنکه در دهه چهارم قرن چهاردهم (1331 - 1339) به سعی و اهتمام آقای علی اصغر حکمت اجزای پراکنده و نسخ گوناگون آن جمع‏آوری و در ده مجلد به زیور طبع آراسته گردید.

تفسیر یاد شده به خاطر لطافت نثر و ارزش ادبی‏اش مورد توجه دانشگاهیان و دانشمندان فارسی زبان قرار گرفت و تحقیقات متعدد و مختلفی پیرامون آن انجام گرفت که به آن اشاره می‏شود:

1 - آقای محمد مهدی رکنی، در سال 1340 هجری شمسی تحقیق درباره این تفسیر را موضوع پایان نامه خودقرار داده و حاصل پنج‏سال متناوب مطالعه وپژوهش‏خود در مورد آن تفسیر را در کتابی با عنوان لطائفی از قرآن کریم، منتشر نموده است. در دفتر دوم این کتاب 105 قطعه برگزیده از النوبة الثالثه این تفسیر که از نظر ایشان در زیبایی انشا و قدرت بیان برجسته‏ترین قسمتهای این تفسیر به شمار می‏آید، نقل کرده و در آخر آن نوشتار، واژه‏نامه‏ای در شرح لغات و اصطلاحات این تفسیر عرضه شده که برای مطالعه‏کنندگان این تفسیر سودمند است.

2 - آقای حبیب‏الله آموزگار در طول سالهای 1344 تا 1349 به مطالعه این تفسیر پرداخته و آن را در دو مجلد تلخیص نموده و با نام «تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید» اثر خواجه عبدالله انصاری، تالیف احمد میبدی معرفی کرده است.

3 - بار دیگر آقای رکنی آن دسته از روایات این تفسیر را که در فضائل حضرت علی علیه‏السلام است، همراه با روایاتی که از ائمه اطهار علیهم السلام در معنی آیات نقل شده، جمع‏آوری نموده و در ده بخش دسته‏بندی کرده ودر مقاله‏ای با عنوان جلوه‏های تشیع در تفسیر کشف الاسرار در ضمن یادنامه علامه امینی(ره) در سال 1352 در معرض استفاده شیفتگان ولایت قرار داده است.

4 - آقای محمد جواد شریعت از سال 1350 ه . ش. برای سهولت استفاده از این تفسیر به تهیه فهرستی همت گماشت و حاصل زحماتش را در سال 1363 در اختیار علاقه مندان به این تفسیر قرار داد.

5 - آقای رضا انزابی‏نژاد از بخش سوم این تفسیر مجموعه‏ای را برگزیده و در هفده فصل دسته‏بندی کرده وهمراه با اشاره‏ای به جهات صرفی و نحوی، سبک سخن و واژگان این کتاب در نوشته‏ای به نام گزیده تفسیر کشف الاسرار در سال 1363 هجری شمسی به بازار علم و دانش عرضه نموده است.

6 - آقای بهروز ثروتیان روایات فارسی آن تفسیر را (که 581 روایت است)، در مجموعه‏ای به نام «روایات گهربار گزیده از تفسیر کشف الاسرار» گردآورده ومشکلات لغوی و کلامی آن را در ذیل صفحات توضیح داده و اعلامی را که در آن روایات به کار رفته، در پایان آن نوشتار با شرحی مختصر شناسانده است.

7 - قرآنی با ترجمه نوبت اول از کشف الاسرار با پیشگفتار مرحوم سید حسن سادات ناصری در سال 1384ه . ق. توسط انتشارات ابن سینا منتشر گردیده است.

پایان قسمت دوم

برای شناخت ابوالفضل رشید الدین میبدی مؤلف تفسیر کشف‏الاسرار و عدة الابرار به کتابهای متعدد و متنوعی مانند طبقات المفسرین سیوطی، طبقات الشافعیه سبکی، طرائق القائق معصوم علیشاه، ریحانة الادب مدرس شذرات الذهب ابن عماد حنبلی، البدایة والنهایة ابن کثیر، العبر ذهبی، روضات الجنات میرزا محمدباقر موسوی، الکنی و الالقاب قمی(ره)، الکامل فی التاریخ ابن اثیر، سیر اعلام النبلاء ذهبی، معجم البلدان و معجم الادباء یاقوت و الانساب سمعانی مراجعه شده ، ولی متاسفانه شرح حالی از وی به دست نیامد.

تتبع انجام گرفته، حکایت از آن دارد که ابوالفضل میبدی شخصی است گمنام، که در نزد اکثر قریب به اتفاق ارباب تراجم و شارحان احوال علما و مؤلفان و مفسران و عرفا، شناخته شده نبوده است; زیرا در هیچ یک از کتابهایی که تا قرن یازدهم در شرح حال علما و مؤلفان و مفسران، فقها و محدثان، مشاهیر و بزرگان، ادیبان و عارفان و صوفیان نگاشته شده است از او ذکری به میان نیامده است، و حتی در کتابهایی مثل معجم البلدان و الانساب با اینکه بعضی از علمایی را که دارای لقب میبدی بوده‏اند ذکر کرده‏اند، از ایشان سخنی به میان نیاورده‏اند. کتابهایی مانند طبقات المفسرین، طرائق الحقائق، العبر، روضات الجنات، الکامل فی التاریخ و البدایة والنهایة با اینکه در شرح حال خواجه عبدالله انصاری مطالبی را یادآور شده‏اند، حتی نام ابوالفضل میبدی را هم ذکر نکرده‏اند.

اولین کسی که نام او را در زمره مؤلفان آورده حاجی خلیفه است که از طریق تحفة الصلاة ملاحسین کاشفی سبزواری معروف به واعظ از تالیف وی با اطلاع شده است. این کتابشناس معروف اهل تسنن در کتاب کشف الظنون می‏نویسد: «کشف الاسرار للامام رشید الدین ابی الفضل احمد بن ابی سعید المیبدی ذکره الواعظ فی تحفة الصلاة‏».

کسانی که پس از حاجی خلیفه درباره معرفی میبدی و اثر وی سخنی گفته‏اند، منبع اطلاعشان همان کلام حاجی خلیفه و تفسیر کشف الاسرار و دیباچه و مقدمات آن است. پس شناخت ما از میبدی از طریق غیر کشف الاسرار بسیار اندک و در حد کلام حاجی خلیفه است، و نه تنها میزان دانش و طرز تفکر و بینش او نامعلوم است، بلکه تاریخ تولد و وفات و محل دفن او هم مجهول است و حتی در نام و نسب او هم اختلاف است. راه دیگری که برای کسب اطلاعات بیشتر سبت‏به میبدی وجود دارد، مطالعه و تتبع در تفسیر کشف الاسرار و مقدمات آن است، زیرا تالیف هر دانشمندی تا حد زیادی معرف شخصیت وی می‏باشد.

براساس ما در اینجا پس از معرفی تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار و اثبات اینکه مؤلف آن میبدی است، شناسایی او را از طریق اثر مهم او پی می‏گیریم.

                                                              پایان قسمت اول

چاپارخانه میبد که قدمت آن به دوره قاجار بر می گردد یکی از مراکز عمده پستی و چاپاری قدیم بوده است که در مسیر راه باستانی ری کرمان و در کنار کاروانسرای میبد احداث شده است . ساختمان این بنا به دلیل اینکه مکانی جهت حفظ و نگهداری امانات دولتی و پیامها و نامه های پر اهمیت بوده است به صورت دژ و قلعه ای ساخته شده که دفاع و حفاظت از آن میسرباشد  و این اهمیت از برجها ،دیوارهای بلند، روزنه های دیده بانی،  تیرکشها و موقعیت خوب دفاعی آن پیداست.این چاپارخانه شامل یک محوطه روباز و دو محوطه سرپوشیده و اتاقهایی مخصوص رئیس چاپارخانه و اقامت پیکها و نگهبانان و نگهداری اسبها می باشد . این بنای خشتی جهت بهره برداری و تبدیل به موزه پست به صورت امانی به اداره کل پست استان یزد واگذار گردیده است. 

این بنای تاریخی که قدمت آن به دوره قاجاریه بر می گردد با پلانی مدور و از جنس خشت بنا گردیده است . اصل بنا دو طبقه بوده و در فضای بالای آن فضای باز برای اقامت موقت قرار داشته است . در داخل بدنه بنا حفره هایی جهت آشیانه کبوتران تعبیه شده است . در نمای بیرونی قسمت انتهایی برج مقرنسهای ساده ای که بیانگر حالت تدافعی برج بوده است دیده می شود .

از این برج که با کاربری قلعه ساخته شده است به عنوان محلی برای ذخیره غذا

 و پناه گیری در مواقع ناامن استفاده می شده است .

 

این آب انبار که به نام کلار نامیده می شود درست روبروی در ورودی کاروانسرا جای گرفته و توازن معماری زیبایی به ساباط و سردرگاه بخشیده است .

این بنا قسمتی از مجموعه بناهای مذهبی است که در میدان مرکزی شارستان قدیم میبد ساخته شده است . کاوشهای اخیر باستان شناسی نشانه هایی از معماری ویژه مساجد اولیه اسلامی را در این مجموعه نشان می دهد . گرمخانه مسجد با معماری آل بویه و ایوان و گنبد اصلی آن با معماری آل مظفر از فضاهای شاخص مسجد است . قدیمیترین بخش بازمانده این مجموعه ساختمان خشتی و گلی است که به مسجد حسنی معروف می باشد

این قلعه که در محله مهرجرد واقع شده است نمونه قلعه هایی است که در تمامی آبادیهای منطقه میبد وجود داشته و تنها باقیمانده این قلعه ها در منطقه می باشد. این بنا دارای چهار برج در چهار گوشه و یک برج به عنوان درب ورودی در سمت جنوب می باشد . خندقی که در حال حاضر چیزی از آن باقی نمانده است چهار سمت بنا را محافظت می کرده است . کلیت این بنا  سه طبقه ،  با پله هایی که ارتباط عمودی را میسر می ساخته است می باشد . انواع مختلف پوششهای خشتی که در معماری ایران وجود داشته است در این بنا مشاهده می گردد. قلعه مهرجرد علاوه براینکه به عنوان انبار مورد استفاده قرار می گرفته ، مکان امنی برای پناه گرفتن و نیز در دورانی از آن به عنوان مکتب استفاده می شده است .

مسجد جامع بفروئیه از جمله مساجد جامع میبد با سبک تابستانه ـ زمستانه می باشد که قدمت آن با توجه لوح کتیبه سردر ورودی غربی آن به قرن نهم هجری قمری بازمی گردد . تابستانخانه این مسجد با پوشش گنبدی و شامل ایوانی بلند و در دو طبقه بنا شده است . گرمخانه مسجد که چهره امروزی دارد در ضلع شرقی گنبدخانه با اندکی اختلاف سطح بنا شده ، و گویا در ادوار بعد از ساخت گسترش یافته است . در سمت قبله گنبدخانه فضایی وجود دارد که هم به عنوان محراب مورد استفاده قرار می گیرد و هم روزنه بادگیری است که هوای زیر گنبد را خنک می کند . در ضلع شمالی مسجد تزئینات کاشی و سرامیک و ساخت یک منار دیده می شود که در دوره اخیر صورت گرفته است .

قلعه بارجین در یکی از آبادیهای حوزه شرقی میبدو به همین نام واقع شده است.این بنا توسط اربابان زرتشتی محل بنا  گردیده است. کاربری بنا به منظور پناه گرفتن در مواقع ناامن بوده و جنس اصلی مصالح به کاررفته در بنا  از  گل و خشت می  باشد.بنای قلعه برروی دو طبقه ساخته شده  ودارای چهار برج  ساده در چهار گوشه و یک ورودی  در سمت شمال می باشد.در  بالای سردر ورودی اتاقی قرار دارد که مختص ارباب قلعه بوده است.پلان قلعه به صورت حیاط مرکزی می باشد که اتاقها   در اطراف حیاط واقع  شده اند . پوشش اتاقهای  طبقه  اول به  صورت طاق ضربی و در طبقه دوم به صورت فیل پوش می باشد.  مهمترین تزئیناتی که در بنا به کار رفته قاب بندیهایی می باشد که در جبهه  شرقی و غربی مشاهده می شود .

امامزاده خدیجه خاتون بنای آرامگاهی است که بر روی مزار بی بی خدیجه از فرزندان امام موسی بن جعفر بنا گردیده و قدمت آن به دوران قاجار باز می گردد .  این بنا در جنوب بافت تاریخی مهرجرد و در کنار قبرستان و مدرسه تاریخی آن قرار داشته و ساختار آن از یک گنبدخانه مرکزی با صحن و ایوان و ورودی (شمالی) و یک دور رواق در سه راستای دیگر (شرق وغرب و جنوب ) اجرا گردیده است . مصالح عمده مصرفی این بنا خشت بوده و تزئینات لایه های داخلی آن با اندود  گچ اجرا شده است .

بخشی از برج و بارو و خندق و همچنین دروازه غربی شارستان قدیم میبد در ضلع شرقی مجموعه کاروانی رباط و چسبیده به آن قرار دارد .این مجموعه از بازمانده های دروازه ها و همچنین حصار قدیم میبد می باشد که در دوره ساسانی طبق اصول شهرسازی آن دوره صورت گرفته است .

این برج که در حال حاضر به برج فرمانداری معروف است تنها کبوترخانه موجود در شهر می باشد . پوسته عظیم خشتی با شش جرز داخل ، اعضای اصلی کالبدی بنا را تشکیل می دهند . ورودی کوچکی در سمت غرب این برج قرار دارد و دو رامپ پله حرکت عمودی این مجموعه را فراهم ساخته است  . بدنه جرزهای برج کبوترخانه ازحفره هایی به ابعاد 20*20 سانتیمتر ساخته شده که هر یک آشیانه کبوتران می باشد . چهاربرجک و یک برج میانی بر روی سقف در جهت ورود و خروج کبوتران قرار داشته و رنگ تند مقرنسها عامل جذب پرندگان بوده است .

این کاروانسرا که گویا بر جایگاه کاروانسرای قدیمی تری ساخته شده از جمله کاروانسراهای سبک صفوی و یکی از کاملترین کاروانسراهای بین راهی به شمار می رود . این کاروانسرا به شیوه معروف چهار ایوانی و با آجر ساخته شده و به لحاظ برخورداری   از  فضاهای متنوع  و تجهیزات ایمنی قدیم و جریان همیشگی آب و جهات بهداشتی یکی از رباطهای کم نظیر منطقه بوده است . 

ساختمان کاروانسرا شامل : ساباط (با پوشش یزدی بندی )، ایوانهای بیرونی ، هشتی ورودی ، حیاط مرکزی ، حوضخانه و مهتابی و چهار  هشتی زیبا   و فضاهای سرپوشیده ی (سول) شرقی و غربی و جمعاً  صد ایوان و اتاق و اجاق برای استفاده کاروانیان بوده است  .

هم اکنون میراث فرهنگی میبد و یک مرکز فرهنگی (کتابخانه مرکز اسناد) در بخشی از بنا استقرار یافته و سول (سالن) شرقی آن جایگاه موزه زیلوهای تاریخی میبد و سول (سالن) غربی آن نیز به عنوان رستوران سنتی و کافی شاپ (سفره سرای شاه عباسی) مورد استفاده همگانی است .